Noten

1. In 1984 en 1985 staakten ruim honderdduizend Engelse mijnwerkers tegen de plannen van Margaret Thatcher om tientallen pits te sluiten. De SP organiseerde steun voor de stakers en zond meer dan een dozijn vrachtwagens met voedsel en kleding. In oktober 1984 was ik in Shirebrook, een plaatsje op de grens van Nottinghamshire en Derbyshire, om met de leiders van de staking over de steun te overleggen. Daar zag ik deze slogan, gekalkt op een muur.
2. Jan en Annie Romein, Erflaters van onze beschaving, Amsterdam, 1979, dertiende druk pag. 386.
3. Kun je eerlijke armoe die de kop laat hangen, zomaar afdoen?
Aan de lafaard gaan wij voorbij.
Wij durven arm te zijn, als het zo komt.
Want als je het goed bekijkt,
verhult ons zwoegen
dat status slechts de beeldenaar van een goudstuk is.
De mens is het goud, zo is het toch?
Eerste strofe uit ‘A man’s a man for a’that’ (Een mens is maar een mens) van de Schotse dichter Robert Burns, 1759-1796.
(Uit: Selected poems, Bloomsbury Publishing Ltd., Londen, 1994; vertaling H. Heinen.)
4. ‘Keuzen voor de toekomst’, regeerakkoord kabinet-Kok, 13 augustus 1994.
5. Michel Albert, Kapitalisme contra kapitalisme, Contact, Amsterdam, 1992.
6. Opgenomen in de bundel Het heft in handen, Prometheus, Amsterdam 1995.
7. Liberalisme: een speurtocht naar de filosofische grondslagen, Teldersstichting, Den Haag, 1988.
8. Het heft in handen, pp. 15 en 16.
9. Het heft in handen, pag. 18.
10. John Kenneth Galbraith, Cultuur van tevredenheid, Sesam, Baarn, 1992, pag. 77.
11. Christopher Lash, ‘The Revolt of the Elites’, Harpers Magazine, november 1994.
12. Handelingen van de Tweede Kamer, Algemene Politieke Beschouwingen 22 sept. 1994, TK 3-123.
13. De spoorwegstaking van 1903 was een redelijk succes voor de ontluikende arbeidersbeweging in ons land. Maar, nadat de staking was beëindigd sloegen de autoriteiten hard terug: de anti-revolutionaire minister-president Abraham Kuyper diende zijn ‘worgwetten’ in, velen werden uitgesloten en 1500 van hen kregen niet opnieuw een baan. Naar aanleiding hiervan schreef Troelstra de aangehaalde woorden in een manifest.
(Uit: J.P. Guépin, Schokkende redevoeringen, Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, 1990 pag. 354).
14. Den Uyl-lezing Wim Kok, Vrij Nederland, 16 december 1995.
15. P. Kalma, Socialisme op sterk water, Van Loghum Slaterus, Deventer, z.j., pag. 159.
16. Thijs Wöltgens, De nee-zeggers, Prometheus, Amsterdam, 1996, pag. 132.
17. ‘Tegen het kapitalisme!’, Elsevier, 10 februari 1996.
18. Ruud Vreeman, Zonder rood geen paars, kanttekeningen van een sociaal-democraat, Uitgeverij Jan Mets, Amsterdam, 1995.
19. ‘De bond stond erbij en keek ernaar’, De Groene Amsterdammer, 21 februari 1996.
20. de Volkskrant, 15 augustus 1996.
21. In 1996 woedde er op de Forum-pagina van de Volkskrant onder de titel ‘het onbehagen van de politiek’ een door de krant zelf samen met de Balie in gang gezette discussie over het functioneren van onze democratie. Naar aanleiding van een op 6 februari gepubliceerd pleidooi van twee politicologen (Hans Kribbe en Joshua Livestro) voor het invoeren van een burgerschapsexamen – ‘waarom wel een examen voor het rijbewijs, en geen examen voor de uitoefening van politieke rechten?’ – reageerde Fennema op 22 augustus met een artikel onder de titel ‘Waar vrijheid heerst, is geen gelijkheid meer’. Fennema doceert politieke theorie aan de Universiteit van Amsterdam.
22. Jaarboek 1995, Documentatiecentrum voor Nederlandse Politieke Partijen, Rijksuniversiteit Groningen, 1996.
23. A. Hoogerwerf, Politiek als evenwichtskunst, Samsom H.D. Tjeenk Willink, Alphen aan de Rijn, 1995, pag. 117.
24. Ibidem, pag. 173.
25. In 1993 ging ‘de oude daf’ over in ‘de nieuwe daf’. De helft van het personeel – in totaal 2500 mensen – kwam op straat te staan, onder wie zeer velen die al tientallen jaren voor het bedrijf hadden gewerkt. Het toenmalige reddingsplan, dat financieel gedragen werd door de banken en de rijksoverheid, voorzag niet in een sociaal plan voor deze mensen. Jaren later behaalde het bedrijf weer goede winstcijfers, maar met name de ouderen hadden nog steeds geen nieuw werk gevonden. Zij zaten in de bijstand.
26. De gegevens over sociaal-economische gezondheidsverschillen zijn ontleend aan het rapport ‘Tweedeling en de gevolgen voor de gezondheid’, Socialistische Partij, Rotterdam, 1994.
27. Prof. dr J.P. Mackenbach, Ongezonde verschillen, Van Gorcum, Assen, 1994.
28. ‘Lage inkomensgroepen zouden minder snel naar tandarts gaan’, de Volkskrant, 24 mei 1996.
29. Sociale en Culturele Verkenningen 1996, scp, Rijswijk, juni 1996.
30. Zie noot 27.
31. ‘Nederland kent nog altijd standenonderwijs’, de Volkskrant, 4 juni 1996.
32. Sociaal en Cultureel Rapport 1994, scp, Rijswijk, september 1994.
33. ‘De werkelijkheid is anders’, fnv, september 1995.
34. PJ Boelhouwer, De woonuitgaven in enkele Europese landen, Onderzoeksinstituut otb, Delft, 1996.
35. ‘Een miljoen huurwoningen op slot’, wetenschappelijk bureau SP, Rotterdam, juli 1994.
36. ‘Met Recht Bijstand’, wodc, Den Haag, februari 1995.
37. ‘Ja, dat is, kort samengevat een juist beeld’, Trouw, 29 oktober 1994.
38. ‘Onbenutte rechten, het niet gebruik van sociale zekerheid onder Nijmegense bijstandontvangers’, W. van Oorschot en E. Smolenaars, kub, Tilburg, januari 1993.
39. ‘Schuld drijft mensen tot fraude’, Trouw, 3 april 1996.
40. ‘Onder anderen’, wvc, 24 maart 1993.
41. cbs, PB 96-127, Voorburg, mei 1996.
42. Statistisch jaarboek 1996, cbs, Voorburg, januari 1996.
43. A. van der Zwan, ‘Bestaat er voor het socialisme nog een herkansing?’, Socialisme & Democratie, nr 5, 1996.
44. ‘Grootverdieners slimmer dan wet’, Brabants Dagblad, 14 augustus 1996.
45. ‘Tussensprint naar het miljoen’, de Volkskrant, 6 juli 1996.
46. ‘oeso: lager minimumloon schept geen banen’, NRC Handelsblad, 17 juli 1996.
47. ‘Westerse economie moet menselijk kapitaal koesteren’, NRC Handelsblad, 7 augustus 1995.
48. IW-trends, nr. 2; Institut der Deutschen Wirtschaft, Keulen, juni 1996.
49. Maandschrift Economie, jaargang 59, 1995, p. 459.
50. Macro Economische verkenningen 1996, Centraal Planbureau, Den Haag, september 1995.
51. Human Development Report, undp, 1996.
52. In het manifest Alles is te koop halen Adriaan van Dis, Henk Hofland, John Jansen van Galen, Geert Mak, Hubert Smeets en René Zwaap fel uit naar de privatiseringsgolf, de aanbidding van ‘de markt’, en de terugtredende overheid. Inleider Huib Schreurs: ‘De uitverkoop moet maar eens voorbij zijn, want waar de overheid niet meer opkomt voor het algemeen belang ontstaat een vacuüm dat meteen en alleen nog beschikbaar is voor degene met ofwel het meeste geld ofwel voor de minste god en het minste gebod.’
(Uit: Alles is te koop, Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, 1992.
53. Statistisch Jaarboek, pag. 529, cbs, sdu, Den Haag, 1996.
54. ‘Ziekenhuizen gebruiken vaak sponsorgelden’, NRC Handelsblad, 12 juni 1991.
55. ‘Geld lekt weg door marktwerking in thuiszorg’, de Volkskrant, 6 juli 1996.
56. NRC Handelsblad, 11 mei 1996.
57. ‘Laat de Betuwelijn varen’, wetenschappelijk bureau SP, Rotterdam, oktober 1993.
58. Tijdopnamen, Sociale en Culturele Studies-22, Sociaal en Cultureel Planbureau, Rijswijk 1995.
59. ‘Private water, public grief’, The Scotsman, 18 augustus 1995.
60. ‘Liberalisering, EU-stijl’, Elsevier, 27 juli 1996.
61. In de zomer van 1996 werd de nieuwe thuishaven van Ajax – de Amsterdam ArenA – officieel in gebruik genomen. Zelfs de koningin en het halve kabinet waren ervoor komen opdagen. Iedereen gelukkig, zou je denken. Niets bleek minder waar. Trainer Louis van Gaal was boos en merkte dat hij niet langer de baas was, de supporters voelden zich miskend en uitgebuit, en het spel van Ajax had ernstig te lijden onder de slechte kwaliteit van de grasmat. Was Ajax in de vertrouwde omgeving van ‘de Meer’ nog baas in eigen huis, in de ArenA ondervond men wat het is om te moeten werken met managers; mensen die geen affiniteit hebben met het oorspronkelijke doel van de organisatie, maar slechts geïnteresseerd zijn in het cijfer rechts onderaan op de eerstvolgende verlies- en winstrekening.
62. Trouw, 8 februari 1996.
63. ‘UvA beperkt academische vrijheid’, de Volkskrant, 16 maart 1996.
64. ‘De universiteit is allang geen academie meer’, de Volkskrant, 22 januari 1993.
65. vea-Rapport Reclamebestedingen in Nederland, augustus 1996.
66. Neil Postman, Wij amuseren ons kapot, Het Wereldvenster, Houten, 1986, pag 89.
67. Ibidem, pag. 127.
68. C. Groenhuijsen en A. van Liempt, Live!, sdu Uitgevers, Den Haag, 1995.
69. Op 26 januari 1996 publiceerde HP/De Tijd een artikel onder de kop ‘Ieder voor zich’. Aan dit artikel van Bert Bukman en Gert Hage werd naast Pim Fortuyn, Herman Vuijsje en Anton Zijderveld ook meegewerkt door Mickey Huibregtsen, directeur van het adviesbureau McKinsey. Huibregtsen, die ook voorzitter is van het Nederlands Olympisch Comité: ‘Ik geloof heilig in sport als middel om maatschappelijk ervaring op te doen. Twee van de drie Nederlanders zien hun eerste allochtoon in een sportomgeving. Zo kweek je respect voor elkaar. Maar wat doet de overheid? Die bezuinigt alle sportleraren op de lagere school weg. Dat is nu een typische illustratie van het feit dat de overheid zich altijd richt op het oplossen van problemen in plaats van op het voorkomen ervan. Ze slopen het dorpspleintje dat sport heet en klagen vervolgens over de verloedering van de samenleving.’
70. Criminaliteitsbeeld van Nederland, ministerie van Justitie, Den Haag, 1994.
71. C.J.M. Schuyt, Strafrecht onder vuur, criminaliteit en veranderingen in het patroon van sociale controle, Balans, Amsterdam 1994.
72. Herman Vuijsje, Lof der Dwang, Anthos/Bosch & Keuning, Baarn, 1989, pag. 18.
73. ‘Geweld als way of life’, Tribune, 24 september 1993.
74. Politie Magazine, maart 1996.
75. ‘In juiste verhouding’, ministerie van Justitie, juli 1996.
76. J.J. Abspoel, Tralies zijn geen medicijn, Veen Uitgevers, Amsterdam, 1985.
77. R.W. Jongman, ‘De armen van Vrouwe Justitia’, Ars Aequi Libri, Nijmegen 1993, pag. 103.
78. Appels en peren, wodc, Den Haag, 1994.
79. Herman Vuijsje, Lof der dwang, pag. 70, Anthos/Bosch & Keuning, Baarn, 1989, pp. 35 en 36.
80. Neil Postman, Wij voeden op tot niets, Balans, Amsterdam, 1996.
81. ‘VVD-partijraad verwijst politiek moralisme naar de mestvaalt’, de Volkskrant, 24 juni 1996.
82. Human Development Report, undp, 1996.
83. ‘Achterban VVD tegen liberaal moraliseren’, NRC Handelsblad, 24 juni 1996.
84. Tussen vrijblijvendheid en paternalisme, geschrift 82, prof. mr B.M. Teldersstichting, Den Haag, 1995.
85. Liberalisme, een speurtocht naar de filosofische grondslagen, prof. mr Teldersstichting, Den Haag, 1988, pp. 145 en 146.
86. ‘Overheid heeft de burgermoraal zelf ondergraven’, NRC Handelsblad, 13 juli 1996.
87. Het is 25 juli 1914. Jaurès spreekt op een meeting in een voorstadje van Lyon. Het is de dag waarop het ultimatum van Oostenrijk aan Servië afloopt. Er hangen donkere wolken boven Europa. Samen met andere socialisten in Europa probeert Jaurès de mensen te wapenen tegen de nationalistische hitserij. Hij waarschuwt voor de dreigende oorlog en roept op tot internationale solidariteit van de arbeiders. Tevergeefs. Op 28 juli verklaart Oostenrijk de oorlog aan Servië. Jaurès wordt nog in dezelfde week – na een bezoek aan het ministerie van Buitenlandse Zaken – op straat neergeschoten en overlijdt ter plaatse. De dader wordt na een lang proces, dat duurt tot na de oorlog, vrijgesproken.
(Uit: Speech Jean Jaurès, Lyon-Vaise, 25 juli 1914, vertaling Marinus Elling. Opgenomen in J.P. Guépin, Schokkende Redevoeringen, Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, 1990, pag. 134.
88. Alistair Cooke, America, bca/bbc, Londen 1976, p. 121.
89. The Declaration of Independence, vertaling van de auteur.
90. Ibidem, p. 133.
91. NRC Handelsblad, 18 juni 1996.
92. Toespraak van Frits Bolkestein ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan van de Belgische Liberale Partij, afgedrukt in NRC Handelsblad, 14 juni 1996.
93. Frits Bolkestein, ‘Nationaal bewustzijn is basis voor gezonde Europese Unie’, Elsevier, 20 april 1996.
94. igc-Beneluxmemorandum, 7 maart 1996, pag. 6.
95. igc-Beneluxmemorandum, 7 maart 1996, pag. 8.
96. igc-Beneluxmemorandum, 7 maart 1996, pag. 12.
97. Handelingen van de Tweede Kamer, 1995-1996, 21 240, nr. 24.
98. Brief van de Vervoersbond fnv aan de ministers van Verkeer en Waterstaat en Sociale Zaken en Werkgelegenheid, d.d. 15 mei 1995.
99. ‘Referendum zal Eurodebat tot leven wekken’, de Volkskrant, 21 juli 1992.
100. Handelingen van de Tweede Kamer, 1995-1996, nr. 34, pag. 6274.
101. ‘Een krap hok voor Europa’s munt’, NRC Handelsblad, 12 september 1992.
102. ‘Arm Europa als Holle Bolle Gijs’, HP/De Tijd, 10 maart 1995.
103. NRC Handelsblad, 15 september 1992.
104. de Volkskrant, 17 juli 1991.
105. De ex-president van Philips, Jan Timmer, verwierf nationale bekendheid dankzij twee zaken: ten eerste vanwege zijn interne saneringsprogramma ‘Centurion’, als gevolg waarvan alleen al in ons land 11000 mensen hun baan verloren, en ten tweede vanwege zijn niet-aflatende pleidooi voor flexibilisering en aanpassing van de Nederlandse sociale standaard aan het wereldwijde gemiddelde. De vaderlandse goeroe van de globaliseringsgedachte speelde ook een belangrijke rol in het befaamde ‘Koos-Clinton-debat’ in het voorjaar van 1994.
(Uit: ‘Timmer: Looneis Industriebond fnv is onzinnig’, NRC Handelsblad, 28 oktober 1995.
106. NRC Handelsblad, 14 juni 1996.
107. NRC Handelsblad, 28 november 1995.
108. de Volkskrant, 6 januari 1996.
109. Ibidem.
110. ‘Globalisering bestaat niet’, Trouw, 22 juni 1996.
111. Robert Went, Grenzen aan de globalisering, pag. 58, Het Spinhuis, Amsterdam, 1996.
112. Handelingen van de Tweede Kamer, 1994-1995, 23 961 (R1525), nr. 3.
113. Hans Krikke, ‘Op de Japanse Toer’, de Tribune, 21 oktober 1994.
114. Persbericht Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Nr 96/96, 24 mei 1996.
115. ‘Flexibilisering gaat veel sneller dan regelgeving’, NRC Handelsblad, 17 januari 1996.
116. Lopende Zaken, vpro, 12 november 1995.
117. dr R.L. Vreeman, Het gezicht van het Nederlandse Kapitalisme, pag. 16, Hugo Sinzheimer Instituut, Amsterdam, 1996.
118. ‘Flexibele arbeidsmarkt is fout’, Het Parool, 9 februari 1996.
119. ‘Veel ongelukken met uitzendkrachten’, NRC Handelsblad, 19 januari 1996.
120. ‘Uitzendkracht wil vast werk’, Elsevier naar aanleiding van een onderzoek van het Nederlands Economisch Instituut, 18 mei 1996.
121. ‘Oogappels van moeder aarde’, de Volkskrant, 6 januari 1996.
122. ‘Bezorgdheid in VS over veiligheid eigen vliegvelden’, NRC Handelsblad, 22 juli 1996.
123. M. Nudell, Amerikaans terrorisme-expert, NOVA, uitzending van 26 juli 1996.
124. Donald L. Barlett en James B. Steele, America: What Went Wrong?, pp. 105-111, Andrews and McMeel Publishers, Kansas City, 1992.
125. ‘Kleine winkelier de dupe’, Trouw, 9 februari 1995.
126. ‘Meer werk door langere openstelling van winkels?’, Maurits Depla, esb, 16 november 1994.
127. Proyecto de Resolución sobre la Coyuntura Nacional, PS, Montevideo 1995, geciteerd in R. Went, Grenzen aan de globalisering?, Het Spinhuis, Amsterdam 1995.
128. World Development Report, Wereldbank, 1995, pag. 9.
129. ‘Alleen bestrijding armoede brengt vrede en veiligheid’, de Volkskrant, 30 september 1995.
130. Margriet Brandsma en Pieter Klein, Jan Pronk, een rebel met een missie, uitgeverij Scheffers, Utrecht, 1996, pag. 126.
131. NRC Handelsblad, 17 juli 1996.
132. A. van der Zwan, ‘Bestaat er voor het socialisme nog een herkansing?’ Socialisme & Democratie, nr. 5, 1996.
133. ‘cia geeft spionage toe op economisch gebied’, de Volkskrant, 16 augustus 1996.
134. Max van den Berg en Bram van Ojik, Kostbaarder dan koralen, novib/Van Gennep, Den Haag/Amsterdam, 1995, pag. 29.
135. ‘Een laat-kapitalistisch manifest’, de Volkskrant, 7 oktober 1995.
136. Na de invoering van de nieuwe Grondwet in 1984 komen de mensen in de townships van vrijwel alle grote steden van Zuid-Afrika in opstand. Er zijn hevige confrontaties met leger en politie, in het bijzonder in Soweto bij Johannesburg. Er vallen vele doden. In 1986 kondigt het apartheidsregime voor heel Zuid-Afrika de noodtoestand af. De politie krijgt nog meer bevoegdheden bij het onderdrukken van de zwarte meerderheid. Duizenden mensen worden gearresteerd. Als blijk van solidariteit met het verzet neemt UB 40 in datzelfde jaar ‘Sing our own song’ op. ‘Forward Africa run, our day of freedom has come, for me and for you, amandla awethu.’
137. ‘Het moderne Liberalisme’, Maatstaf, september 1993; ook opgenomen in de bundel Het heft in handen, Prometheus, Amsterdam, 1995, pp. 15 en 23.
138. Sociaal en Cultureel Rapport 1994, pag. 637, scp, Den Haag, september 1994.
139. Piet Grijs, Grijsboek, Salamander, Amsterdam, 1985, pag. 14.
140. J. Kleijntjens en H.H. Knippenberg, Van goden en helden, Uitgeverij J.B. Wolters, Groningen, achttiende druk, pag. 148.